Terugblik Tweede Kamerverkiezingen 2025

Welke momenten waren bepalend in de verkiezingscampagne van 2025?

Een week na de verkiezingen van 29 oktober 2025 kennen we de verkiezingsuitslag: D66 is met 26 zetels de grootste partij van Nederland is geworden, al is het zeer nipt. Ook de PVV haalt 26 zetels. D66 is de kleinste grootste partij ooit. VVD (22 zetels), GL-PvdA (20) en CDA (18 zetels) volgen op afstand. Wat waren de electorale ontwikkelingen sinds november 2023 en welke gebeurtenissen waren bepalend in de laatste maand van de campagne? We zetten het in dit bericht op een rijtje om te eindigen met de laatste dagen voor verkiezingsdag.

Wederopstanding CDA. Door de rustige stijl van Henri Bontenbal, met nadruk op fatsoen, stijgt het CDA sinds de Tweede Kamerverkiezingen van 2023 gestaag, van 5 naar 18 zetels in juli 2025 om enkele weken voor de verkiezingen door te groeien naar een maximale score  van 25 zetels. Vooral lijsttrekker Bontenbal is de stemmentrekker. In september lijken de christendemocraten (op een tweede plek) op koers te liggen om het voortouw te krijgen in de coalitieonderhandelingen, omdat (dan nog ruime) koploper PVV door de grotere partijen (CDA, GL-PvdA, VVD, D66) is uitgesloten van deelname aan een volgend kabinet.

Stabiele PVV, ook na kabinetsval. Op dinsdag 3 juni breekt Geert Wilders met de coalitie en trekt zijn ministers terug uit het kabinet-Schoof. Na het uitsluiten van de PVV als toekomstig regeringspartner door Dilan Yesilgöz wint én verliest de PVV wat kiezers. Acht op tien PVV-kiezers vinden het een slechte zaak dat ‘hun’ partij wordt uitgesloten. De vaste PVV-kern blijft achter Geert Wilders staan in zijn keuze uit het kabinet te stappen, de PVV peilt lang stabiel rond of net boven de 30 zetels. Het merendeel van de achterban verwacht dat de andere partijen niet om de PVV heen kunnen als ze de grootste wordt.

Figuur 1: Zetelverloop peilingen Ipsos I&O plus uitslag Tweede Kamerverkiezingen 2025

Herpositionering D66. In het voorjaar van 2025 verandert D66 haar standpunt op asiel. Rob Jetten pleit voor een aanpassing van internationale verdragen en steunt een ‘Canadees model’. Ook op andere punten herpositioneert de partij zich vanuit uitgesproken links-progressieve hoek richting het midden, o.a. door te pleiten voor een kleinere overheid. De partij wil er niet alleen zijn voor hoger opgeleiden. Op partijbijeenkomsten wappert de Nederlandse vlag, naast een kleinere Europese vlag. Deze herpositionering legt de partij geen windeieren. De verkiezingswinst is voor een deel te danken aan rechtse kiezers die overstapten vanuit NSC, VVD en PVV (één op drie D66-kiezers stemde in 2023 op een rechtse partij). Tegelijkertijd blijft de partij aantrekkelijk voor links-progressieve kiezers. Zo stapt bijna een kwart van de kiezers die in 2023 nog op GL-PVDA stemden, over naar D66. Het is deze balanceeract die de partij van Jetten uiteindelijk de verkiezingszege brengt

Populariteit Rob Jetten. Het is niet alleen aan de herpositionering van D66 te danken dat D66 stijgt, de partij heeft een lijsttrekker in vorm.Aan de vooravond van de verkiezingen is Rob Jetten de op-een-na beste gewaardeerde lijsttrekker (samen met Mirjam Bikker). De D66-voorman wordt op 25 oktober gemiddeld met een 5,8 beoordeeld door kiezers. Hij moet Henri Bontenbal (6,2) dan nog net voor zich dulden. In de zomer was het verschil tussen deze twee echter fors groter (Bontenbal 6,6, Jetten 5,0). Kiezers waarderen het optimisme dat Jetten uitstraalt en zijn roep om verbinding. Ruim een derde (36%) stemt mede op D66 vanwege de lijsttrekker, gemiddeld geldt dit voor 23 procent. 

Onzichtbaarheid Geert Wilders. De opmars van Rob Jetten en D66 is voor een deel te danken aan de relatieve onzichtbaarheid van Geert Wilders. De PVV-voorman zegt om veiligheidsredenen af voor het eerste RTL-debat, waardoor Jetten toch mag meedoen en prompt als beste wordt gewaardeerd (samen met Bontenbal). Als Wilders zijn campagne hervat blijft hij op veel momenten buiten beeld. Zo zegt hij veel debatten af en weigert hij een groot interview in De Telegraaf.

Laat effect uitsluiting PVV. Ondanks de matige zichtbaarheid van Wilders blijft de PVV lange tijd bovenaan staan in onze zetelpeiling. Hoewel bijna iedere partij erop blijft hameren dat ze niet met de PVV in een kabinet zal stappen, blijven veel PVV-kiezers de PVV trouw. Pas in de laatste week van de campagne verandert dit. In de voorlaatste peiling (25 oktober) noteren we een verlies van drie zetels voor de PVV (van 29 naar 26), drie dagen later gaat de PVV zelfs naar 23 zetels. Dat de PVV geen rol van betekenis zal spelen in een volgend kabinet, begint in te dalen bij een deel van de PVV-kiezers, zij wijken op strategische gronden uit naar rechtse alternatieven als JA21, VVD en FvD.

JA21 profiteert van verlies PVV, maar groeit niet door. JA21 werpt zich tijdens de campagne op als realistische rechtse partij waar teleurgestelde PVV-kiezers hun heil kunnen vinden. De partij benadrukt kandidaat te zijn voor een volgende regering en plaatst bovendien de populaire Ingrid Coenradie (voormalig PVV-staatssecretaris) hoog op de lijst. Tot en met begin oktober blijft JA21 (toen gepeild op 13 zetels) in het kielzog van VVD en D66 en lijkt de partij potentie te hebben om verder door te groeien. Uiteindelijk verliest de partij iets aan steun in de laatste dagen van de campagne omdat kiezers uitwijken naar de VVD op strategische gronden (het idee is dat een grote VVD de kans verkleint op een linkse regering terwijl JA21 hiervoor te klein wordt geacht) en eindigt JA21 op 9 zetels. Nog altijd een winst van acht zetels, voornamelijk te danken PVV-kiezers uit 2023 die uitwijken (8% van de PVV-kiezers van toen stemde nu JA21). 

Nieuwsuur-interview Bontenbal over vrijheid van onderwijs. Op 20 oktober is CDA-leider Bontenbal te gast bij Nieuwsuur. Daar verdedigt hij het recht van religieuze scholen om homoseksuele relaties af te wijzen. Later komt hij daar bij Vandaag Inside op terug, maar dan is het kwaad al geschied. Van alle CDA-kiezers is 80 procent het oneens met de stelling “Religieuze scholen moeten de vrijheid houden kinderen te leren dat je als homo geen partner mag hebben”, een deel van hen haakt af. Veel seculiere kiezers die het afgelopen anderhalf jaar bij het CDA waren geland, keren de partij de rug toe en zoeken hun heil bij niet-confessionele partijen als D66, VVD en GL-PvdA. Van hen is 95 procent het oneens met de stelling over de vrijheid van religieuze scholen.

GL-PvdA verliest strategische stem op links. Bij de verkiezingen van 2023 werd GL-PvdA de tweede partij van het land. Deels omdat zij erin slaagden de strategische op links te winnen (de helft van de GL-PvdA-kiezers stemde dat jaar op die partij om strategische redenen). Geen enkele partij trok zoveel kiezers op strategische gronden. Lange tijd lijkt het er naar uit te zien dat GL-PvdA ook in deze campagne het belangrijkste – strategische – links-progressieve alternatief is. De partij scoort in onze peiling lange tijd net onder de 25 zetels, de strategische stem zou voor een opleving kunnen zorgen. In de slotfase van de campagne haakt D66 echter aan, waardoor het strategische argument om op GL-PvdA te stemmen aan kracht verliest. Bovendien is het enthousiasme over Rob Jetten beduidend groter dan over Frans Timmermans, waardoor D66 doorgroeit en GL-PvdA terrein verliest.

Eindsprint VVD. De VVD leek lange tijd een historische nederlaag te boeken. Op 6 oktober peilden wij de VVD nog op 13 zetels. Het conflict met Douwe Bob in de zomer zeurde maar door en er was chagrijn over het ‘populistische’ leiderschap van Yesilgöz. Haar waardering daalde naar een dieptepunt (een 3,9 in september) en nog maar 6 procent van de VVD-kiezers noemde de lijsttrekker als reden om op de partij te stemmen (beide scores nog lager dan Frans Timmermans). In de laatste weken herstelt zij zich echter met enkele goede optredens in interviews en debatten. De partij krabbelt op naar 17 zetels, o.a. door er constant op te hameren dat de VVD niet in een kabinet met GL-PvdA zal stappen. Op de laatste dag rolt de VVD een campagne uit met als slagzin “Toch maar weer VVD”. Veel kiezers denken er ook zo over – om een kabinet Timmermans maar te voorkomen – waardoor de VVD fors zetelverlies bespaard blijft. Maar liefst een derde (33%) van alle VVD-kiezers zegt (in de nameting) op de partij te hebben gestemd om te voorkomen dat ‘een andere partij in de regering komt’. Dit aandeel ligt een stuk hoger dan bij andere partijen.

Laatste peiling

In de laatste Ipsos I&O-zetelpeiling van voor de Tweede Kamerverkiezingen, die van 28 oktober, zagen we drie partijen aan de leiding gaan: D66, GL-PvdA en PVV konden allen rekenen op 23 virtuele zetels. Omdat CDA (20) en VVD (17) op korte afstand volgden schreven we dat “niet te zeggen is wie de grootste gaat worden”. In theorie konden dat al deze vijf partijen zijn.  

Daarnaast benadrukten we dat een zetelpeiling geen voorspelling is van de uitslag, maar de verhoudingen van het moment laten zien. De dataverzameling liep tot dinsdagochtend 28 oktober 9 uur ’s ochtends. Daardoor is het altijd zo dat enkele partijen op de verkiezingsdag beter of slechter scoren dan in de laatste peiling. Op dinsdag en woensdag verandert een deel van het electoraat namelijk nog van mening.

Toch had de uitslag de contouren van wat we eerder in beeld brachten en signaleerden we de relevante trends tijdig.

Tabel 1: Laatste peiling Ipsos I&O en verkiezingsuitslag TK25

Bewegingen op de laatste dag

Door de laatste peiling (die van 28 oktober) te linken aan de nameting (een postelectoraal onderzoek waarin we onze panelleden vragen wat ze uiteindelijk hebben gestemd) kunnen we in kaart brengen welke kiezersstromen hebben plaatsgevonden op 28 en 29 oktober.

Van GL-PvdA naar D66
Een duidelijke overstap is die van GL-PvdA naar D66. Deze kiezers noemen vaak het optreden van lijsttrekker Rob Jetten bij de laatste debatten.

“Vond Jetten vooral bij het laatste debat veel sterker overkomen.”
“De laatste dagen heeft Rob Jetten mij overtuigd in de debatten. Ook zag ik de stijgende trend in de peilingen en zag ik dat D66 wel eens kon gaan winnen. Ik wilde dat de PVV niet zou winnen. Ten slotte lijkt Rob Jetten mij een betere, en meer verbindende premier dan Timmermans.”
“Ik zie een premier in Jetten door zijn optreden afgelopen dagen.”
“De oplossingen en partij programma van D66 sloten toch beter aan bij wat ik vind. Strategisch stemmen weet ik toch niet helemaal of dat nou werkt. Ook vond ik Jetten in slot debat er goed en Timmermans echt helemaal niet.”

Anderen zijn in algemene zin positief over Jetten. Zeker in vergelijking met Frans Timmermans, de inmiddels opgestapte lijsttrekker van GL-PvdA.
“Ik ging toch voor Rob Jetten, daar had ik meer vertrouwen in dan Frans Timmermans”
“Rob Jetten heeft een klasse campagne neergezet en ik kan mij vinden in zijn standpunten.”

Een enkeling noemt eerst van plan geweest te zijn om op strategische gronden voor GL-PvdA te stemmen. Toen duidelijk werd dat D66 groter kon worden dan GL-PvdA verviel dit argument.
“Ik wilde in eerste tactisch stemmen om GL-PvdA de grootste te maken. Na laatste peiling leek D66 de grootste te kunnen worden. Daarom toch voor de partij gekozen waar ik me het meest prettig bij voel.”
“De oplossingen en partij programma van D66 sloten toch beter aan bij wat ik vind. Strategisch stemmen weet ik toch niet helemaal of dat nou werkt.”

Van JA21 naar VVD
Nog groter is het verkeer van JA21 naar VVD. Deze kiezers motiveren hun overstap vaak strategisch. Ze denken dat de VVD als grotere partij meer invloed kan uitoefenen dan JA21.

“Tot in het stemhok getwijfeld. Toch op het ‘vertrouwde’ gestemd. VVD is een grotere partij en dus meer invloed.”
“Strategisch niet verwacht dat JA21 zo groot is geworden”
“Om Timmermans te dwarsbomen.”
“Ik denk dat JA21 te klein is.”
“VVD kan toch evt. meer brengen door het aantal stemmen en de begroting van ja21 klopte niet.”

Van CDA naar VVD
De VVD heeft in de slotfase ook CDA-kiezers naar zich toegetrokken. Deze kiezers hebben hier diverse redenen voor, maar noemen meer dan eens dat ze met een stem op de VVD zekerder zijn van een rechts kabinet.

“Artikel 23 en abortus. Daarmee ook bepaalde stellingen die niet van deze tijd zijn.”
“Met CDA maak je een links kabinet mogelijk.”

“Vond CDA in de debatten niet sterk. Bleven terugvallen op fatsoenspolitiek en offers brengen maar hoorde te weinig inhoud. Uiteindelijk vanwege strategische overweging VVD gestemd om rechts kabinet zekerder te stellen.”

Daarnaast heeft de VVD in de laatste dagen goede zaken gedaan bij kiezers die tot dan toe geen keuze hadden gemaakt. Dit betreft vaak kiezers die in 2023 ook op de VVD stemden. Zij zweefden dus aan de vooravond van de verkiezing, maar zijn uiteindelijk toch op het vertrouwde nest uitgekomen waardoor het verlies beperkt bleef.

Van JA21, FvD en ‘weet niet’ naar PVV
Ook de PVV heeft in de laatste dagen wind in de zeilen gekregen. Overstappers kwamen vooral van JA21 en FvD. De meeste winst haalde de PVV echter bij kiezers die nog geen voorkeurspartij hadden in de dagen voor de verkiezingen. Bij deze kiezers leefde sterk het idee dat een grote PVV een links kabinet zou kunnen voorkomen.

“Omdat ik wou dat PVV de grootste zou worden.”
“PVV zo groot mogelijk maken omdat ik denk dat we Timmermans als premier krijgen. En dat betekent een links kabinet.Zo veel mogelijk tegengas dus.”
“Omdat ik niet wilde dat Groen links/ PvdA ging winnen.”
“In de laatste peilingen stond links er gigantisch goed voor. Dat ze ook zonder FvD aan de macht komen. Dit mag echt niet gebeuren!!! Daarom toch PVV gestemd in de hoop dat die groot genoeg wordt.”

Lange termijn: rechts-conservatief blok houdt stand, links-progressief wint aan steun door D66

In de dagen na de verkiezingsuitslag duidden diverse media de uitslag als een heropleving van het politieke midden. Algemeen Dagblad kopte “Terug naar het midden”, NRC en buitenlandse media berichtten in soortgelijke termen.

Daar valt iets voor te zeggen aangezien de middenkoers van D66 werd beloond met een verkiezingsoverwinning en de grote winnaar van de vorige verkiezingen, de PVV, elf zetels inlevert. Bovendien boekt het CDA duidelijke winst met ook een centristische koers. Aan de andere kant zien we op lange termijn juist een bevestiging van trends die al langere tijd spelen. Ten eerste is duidelijk dat het rechts-conservatieve blok (PVV, JA21, FvD, BBB en SGP) standhoudt. Deze flank is nu goed voor 49 zetels, de op een-na-beste uitslag ooit (in ’23 behaalde dit blok 51 zetels).

Het centrumrechtse blok (VVD, CDA, NSC, CU en 50-PLUS) kalft juist af. Deze partijen behalen gezamenlijk hun slechtste uitslag ooit (45 zetels).

Het links-progressieve blok (D66, GL-PvdA, Volt, PvdD, SP, DENK) behaalde haar dieptepunt in 2023 (47 zetels). Nu herstelt het blok iets, maar de 56 zetels zijn in historisch opzicht nog altijd weinig. En daarnaast  is dit inclusief D66, dat juist iets naar rechts is opgeschoven. Als we ons alleen richten op sociaaleconomisch linkse partijen (waar we D66 dan niet toe rekenen), staan deze partijen op een historisch dieptepunt met nog maar 30 zetels. Bovendien valt op dat de fusiepartij op links (GroenLinks – PvdA) nu nauwelijks meer zetels haalt dan de partijen individueel voor de fusie.[1]

Kortom, de sterke verrechtsing die de afgelopen jaren plaatsvindt is niet of nauwelijks afgeremd. Heel verwonderlijk is dat niet aangezien we begin oktober op basis van longitudinaal onderzoek al schreven dat Nederlanders nu minder links (in sociaaleconomisch opzicht) en conservatiever (als het gaat om klimaat en immigratie) dan voorheen zijn.

Figuur 2: Zetels in Tweede Kamer in drie blokken*, sinds 2002

*Rechts-conservatief: PVV, JA21, BBB, FvD, SGP, LPF, LN. Centrumrechts: VVD, CDA, NSC, CU, 50+. Links-progressief: GL-PvdA, D66, Volt, PvdD, SP, DENK, BIJ1.

Figuur 3: Zetels sociaaleconomisch linkse partijen sinds 2002

Links: GL-PvdA, Volt, PvdD, SP, DENK, BIJ1.

[1] In 2021 behaalden PvdA (9) en GroenLinks (8) gezamenlijk 17 zetels.