Trotse Oekraïense huiskamers op zoek naar steun en erkenning in Nederland

You will find the English translation of the article here.

Na de Russische invasie van februari 2022 zijn veel Oekraïners gevlucht. In Nederland bevinden zich volgens de laatste cijfers bijna 114.000 Oekraïense ontheemden. Het aantal Oekraïners dat arriveert is op dit moment groter dan het aantal dat vertrekt. Door de recente ontwikkelingen in Oekraïne is het onwaarschijnlijk dat deze verhouding snel zal veranderen. Velen zullen naar verwachting op zijn minst een aantal jaren in Nederland verblijven. De Oekraïense social hubs steunen hen hierin.

Op maandag 9 februari 2026 organiseerde Ipsos I&O, in samenwerking met de Oekraïense Club Zaandam, een seminar om de resultaten van het onderzoek naar de opzet en het effect van de hubs te bespreken met de betrokken partijen. Er waren meer dan 30 deelnemers van organisaties zoals het Rode Kruis Nederland, Vluchtelingenwerk Nederland, het WODC, Opora Foundation, Clingendael, verschillende gemeenten en de ministeries van Asiel & Migratie, Sociale Zaken & Werkgelegenheid en Justitie & Veiligheid.
Na een Oekraïense lunch gaf één van de onderzoekers van Ipsos I&O een korte samenvatting van de resultaten van het onderzoek. Daarna zijn de resultaten verder besproken in de vorm van een wereldcafé: er waren zes tafels met in totaal drie thema’s (ruwweg: het verleden, het heden en de toekomst van de social hubs). Per tafel was er een tafelvoorzitter onder wiens leiding deelnemers zich bogen over de uitkomsten en implicaties van het onderzoek. De sessie verliep in drie rondes waarbij deelnemers alle drie de thema’s afliepen in verschillende tafelsamenstellingen. De tafelvoorzitters waren afkomstig uit de kwalitatieve onderzoeks-unit van Ipsos I&O Publiek.

Het verleden: het enige voorspelbare is dat alles continu verandert

Om de onzekere situatie van de Oekraïners te begrijpen, moeten we de geschiedenis van ons immigratiebeleid kennen. Van gastarbeiders, die na de Tweede Wereldoorlog in Nederland kwamen werken, werd in eerste instantie verwacht dat ze weer terug zouden gaan. Maar toen bedrijven hen wilden vasthouden, vond er gezinshereniging plaats en werd dit beleid aangepast. Het streven naar tijdelijk verblijf veranderde in een streven naar integratie in een multiculturele maatschappij. Migranten konden daarbij hun eigen identiteit behouden. Maar dit leidde op den duur weer tot spanningen in de maatschappij. Het accent in het huidige beleid is daarom verlegd naar zelfredzaamheid, taalverwerving en actieve deelname aan de maatschappij. Voor de huidige Oekraïense ontheemden is, net zoals bij de eerste gastarbeiders, weer gekozen voor de aanpak in het kader van een tijdelijk verblijf.

Dankzij de Europese Richtlijn Tijdelijke Bescherming (RTB) hebben Oekraïners direct toegang tot de arbeidsmarkt, huisvesting en onderwijs. De maatregel is tijdelijk. Meerdere deelnemers aan het wereldcafé geven aan dat dit problemen geeft bij de uitvoering en planning van beleid. Oekraïners zijn ook niet inburgeringsplichtig. Zij kunnen geen gebruikmaken van reguliere taal- en inburgeringslessen. Dit betekent dat het arbeidspotentieel van de soms hoogopgeleide Oekraïense ontheemden niet optimaal kan worden benut in Nederland. Er is geen integratiebeleid voor hen. Dit voelt oneerlijk omdat dit bij andere vluchtelingen anders is. De social hubs vullen dit soort gaten in het Nederlandse beleid, zonder dat ze hierbij met een professionele inzet kunnen werken. Ook dat voelt soms oneerlijk voor organisaties die een belangrijke rol vervullen in participatie, integratie, psychologische verwerking, taalontwikkeling, arbeidsparticipatie en voorlichting.

Het heden: participatie en zelfredzaamheid

Uit de uitgevoerde deskresearch dat deel uitmaakte van het project, komen drie vormen van sociale connecties naar voren: bonding, bridging en linking. Bonding omvat sterke en vertrouwde banden binnen een homogene groep die emotionele steun en mentale gezondheid bevorderen. Bridging verwijst naar contacten buiten de eigen gemeenschap voor toegang tot nieuwe informatie en kansen. Linking is het contact tussen Oekraïners en (Nederlandse) instanties. Dit is van belang voor het verkrijgen van formele ondersteuning en het begrijpen van gemeenschapsbehoeften.

Uit het wereldcafé komt naar voren dat de social hubs een duidelijk bonding-functie hebben. Sommige social hubs faciliteren ook de verbinding tussen de Oekraïense en de Nederlandse bevolking (bridging), waarbij de kanttekening wordt gemaakt dat deze functie lastiger is geworden naarmate de oorlog voortduurt. De linking-functie komt in beperkte mate voor. Dit is op een bepaalde manier jammer omdat sommige gemeente aangeven dat ze de informatie uit dit soort formele contacten met Oekraïners gebruiken om betere beslissingen te nemen.

Bonding is de sterkste functie van de hubs en dit vereist een informeel karakter. Hierdoor zijn er veel verschillen tussen de hubs. Landelijk gezien betekent dit dat er meestal ergens maatwerk mogelijk is. Maar plaatselijk betekent dit dat het aanbod van een hub niet altijd past. Met een beleidsmatige bril op, kun je constateren dat een intensivering van de netwerksamenwerking tussen hubs ervoor kan zorgen dat het aanbod groter wordt, waardoor de bridging- en linking-functie wordt verbeterd. Maar de grassroots – opzet van de hubs bemoeilijkt het denken in dit soort kansen. Er is wel behoefte aan coördinatie in en tussen hubs, maar deze moet door de hubs zelf worden ingevuld; het liefst met een vergoeding zodat het harde werk van coördinatoren eindelijk eens wordt erkend.

De financiering van de social hubs wisselt sterk per gemeente. Sociale hubs organiseren zelf een deel van hun financiële steun, sommige hubs zijn hier goed in en andere minder goed. Steun bij het vinden van financiële middelen kan nuttig zijn. Netwerkbijeenkomsten, zoals dit wereldcafé bijvoorbeeld, zijn handig.

De toekomst van de hubs

Veel Oekraïners weten niet of ze in Nederland willen blijven of terugkeren naar Oekraïne. Een bemoeilijkende factor voor Oekraïners met kinderen is dat hun kinderen inmiddels bijna volledig zijn geïntegreerd. Misschien is het beter als zij eerst hun school afmaken. Het onderwerp terugkeer boezemt Oekraïense ontheemden sowieso angst in. Wie zegt dat veilige delen van Oekraïne ook echt veilig zijn? Zit men daar wel te wachten op mensen die terugkeren?

De hubs kunnen mensen die zich willen oriënteren op terugkeer in principe helpen door informatie te geven en tegelijkertijd een plek te bieden om onzekerheden en zorgen te delen. Maar ze willen hier zelf over kunnen beslissen en er niet alleen voor staan. Zo is er bereidheid om een rol te vervullen in het vertalen van informatie over terugkeer vanuit de Nederlandse overheid. Het thema terugkeer roept mogelijk angsten en trauma’s op. Psychologische (en Oekraïens/Russisch sprekende) expertise is waarschijnlijk nodig om dit in goede banen te leiden.

Dat de dag een succes was bleek uit alle positieve reacties die we na afloop kregen. De wereldcafé-opzet heeft de systeemwereld van de beleidsmakers in aanraking gebracht met de wereld uit de opvangpraktijk. Dit zorgde voor een verbreding en verdieping van de resultaten uit het onderzoek en gaf richting aan mogelijke andere toepassingen van social hubs.

U kunt het gehele rapport hier downloaden.