‘Verkiezingsmoeheid’ vooral bij Tweede Kamerverkiezingen

Op 29 oktober 2025 vond de Tweede Kamerverkiezing plaats. Vijf maanden later, op 18 maart 2026, waren de gemeenteraadsverkiezingen. Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties evalueert deze verkiezingen. Hiervoor voerde Ipsos I&O bij beide verkiezingen onderzoek uit onder kiesgerechtigden, over hun ervaringen bij het wel of niet stemmen. In het bijzonder was er aandacht voor de toegankelijkheid van het stemproces en eventuele problemen bij het uitbrengen van de stem.
De volledige evaluatie van beide verkiezingen is op 2 juli 2026 aangeboden aan de Tweede Kamer. Het onderzoeksrapport van Ipsos I&O over de Tweede Kamerverkiezing 2025 (TK25) is hier te downloaden. Zie hier voor het onderzoeksrapport over de gemeenteraadsverkiezingen 2026 (GR26).

Informatie over stemproces meestal duidelijk

Bij beide verkiezingen zeggen negen op de tien Nederlanders informatie van hun gemeenten te hebben ontvangen over hoe en/of waar zij konden gaan stemmen. Deze informatie vonden zij bijna altijd duidelijk en begrijpelijk (GR26: 92%; TK25: 93%). Eén procent vond dat niet. Daarnaast had een klein aandeel kiesgerechtigden graag méér informatie willen ontvangen (GR26: 3%; TK25: 4%), bijvoorbeeld over hoe het stembiljet ingevuld moet worden of welke stembureaus dichtbij zijn.
Het stemmen zelf verliep bij beide verkiezingen voor de meeste Nederlanders vlot en vlekkeloos. Een kleine groep ervoer wel problemen met de toegankelijkheid van de stemlokalen (beide verkiezingen: 1%) of het uitbrengen van de stem (GR26: 1%; TK25: 4%). Dat laatste had meestal te maken met het grote formaat van het stembiljet

Informatie om stem te bepalen minder toegankelijk

Naast informatie over het stemproces, krijgen veel kiezers ook informatie om hun stem inhoudelijk te bepalen. We onderzochten vier typen informatie: online stemhulpen, debatten, verkiezingsprogramma’s en informatie van politieke partijen ergens anders dan in de programma’s. De meeste kiesgerechtigden die deze informatiebronnen gebruikten, vonden de informatie makkelijk te begrijpen. Dat geldt wel minder vaak voor verkiezingsprogramma’s en debatten, dan voor stemhulpen en politieke informatie buiten de programma’s. Bij verkiezingsprogramma’s ligt dat met name aan de veelheid van informatie, maar ook aan de moeilijkheid van de taal en het ontbreken van voorkennis. Bij debatten zorgt met name het ‘door elkaar heen praten’ ervoor dat sommigen het lastig vinden het debat te begrijpen.

Nederlanders die voor de gemeenteraadsverkiezingen een partijprogramma raadpleegden, vonden dit vaker makkelijk te begrijpen dan kiezers die dat voor de Tweede Kamerverkiezing deden.

Figuur 1: Begrijpelijkheid van informatiebronnen, bij TK25 en GR26
‘Hieronder ziet u de dingen die u heeft gezien, gehoord of gelezen heeft. Hoe makkelijk of moeilijk vond u het om deze informatie te begrijpen?’ Basis: heeft informatie gekregen (n verschilt per informatiebron).
Getoond in figuur: alleen % dat informatie makkelijk of heel makkelijk te begrijpen vond.

Bij de gemeenteraadsverkiezingen gebruikten Nederlanders minder vaak een van deze vier informatiebronnen dan bij de Tweede Kamerverkiezing. Zo zei bij de Tweede Kamerverkiezing 10 procent geen van de bronnen te hebben gebruikt; bij de gemeenteraadsverkiezingen was dat 19 procent.

Bij circa één op de tien machtigingen wordt stemkeuze niet doorgegeven

Ongeveer één op de tien stemmen in Nederland wordt uitgebracht via volmacht: deze kiezers machtigden iemand anders om voor hen naar de stembus te gaan. [1] De belangrijkste redenen om te machtigen zijn een gebrek aan tijd en niet in Nederland zijn. In veel gevallen gaven deze kiezers van tevoren aan de gemachtigde door voor welke partij én voor welke kandidaat hun stem bestemd was (GR26: 42%; TK25: 52%). Een flinke groep van de gemachtigden kreeg (alleen) een steminstructie voor de partij (GR26: 37%; TK25: 31%). Er is echter ook een groep die helemaal geen steminstructie meegeeft: in grofweg één op de tien gevallen wordt de stemkeuze niet zelf gemaakt, maar overgelaten aan de gemachtigde.

[1] Kiesraad: Uitslag Tweede Kamerverkiezing betrouwbaar | Nieuwsbericht | Kiesraad.nl

Figuur 2: Heeft u vooraf doorgekregen op welke partij of persoon u voor de ander moest stemmen?
Meerdere antwoorden mogelijk indien meerdere volmachtsstemmen ontvangen. Basis: stemde ook voor iemand anders (GR26: n = 309; T25: n = 584).

Flinke toename ‘verkiezingsmoeheid’ bij de laatste Tweede Kamerverkiezing

Bij een flinke minderheid van Nederlanders is er sprake van ‘verkiezingsmoeheid’: één op de vijf gaf na de gemeenteraadsverkiezingen aan zich ‘steeds minder voor verkiezingen te interesseren’, en ruim een kwart (27%) vond dat er te vaak verkiezingen zijn. Na de Tweede Kamerverkiezing van 2025 vond zelf 36 procent dat de frequentie van verkiezingen te hoog is. Bij de laatste Tweede Kamerverkiezing bleek bovendien dat de verkiezingsmoeheid de afgelopen jaren flink was toegenomen. Zo vond in 2023 nog 11 procent dat er te vaak verkiezingen zijn.

Bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2026 zet de stijging in verkiezingsmoeheid, vergeleken met de Tweede Kamerverkiezing van 2025, niet door. Daarbij moet wel opgemerkt worden dat dit deels te maken kan hebben met het feit dat Tweede Kamerverkiezingen voor kiezers doorgaans ‘zwaarder’ wegen en meer nationale aandacht krijgen, terwijl gemeenteraadsverkiezingen vaak als minder prominent worden ervaren.

Figuur 3: Stellingen over verkiezingsfrequentie, in 2026 (GR26), 2025 (TK25), 2024 (EP24) en 2023 (TK23)
Basis: alle kiesgerechtigden. *In 2025 en 2023 luidde de stelling: “Ik vind het goed dat er weer een Tweede Kamerverkiezing was.” In 2024 luidde de stelling: “Ik vind het goed dat er weer een Europees Parlementsverkiezing was.”

Bij verschillende verkiezingen in de afgelopen jaren zien we dat verkiezingsmoeheid substantieel vaker voorkomt onder niet-stemmers. Zij vinden het veel minder vaak goed dat er weer verkiezingen waren (GR26: 40% vs. 82% onder stemmers) en geven vaker aan dat hun interesse afneemt (GR26: 29% vs. 12%).

Onderzoeksverantwoording

De evaluatie die het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties aanbiedt aan de Tweede Kamer gaat over zowel de Tweede Kamerverkiezing van 2025 als de gemeenteraadsverkiezingen van 2026. Voor beide verkiezingen deed Ipsos I&O apart onderzoek.

Er deden 4.948 kiesgerechtigde Nederlanders mee aan het onderzoek voor de Tweede Kamerverkiezing van 2025, dat grotendeels is uitgevoerd in het I&O Research Panel. Een klein deel van de steekproef (n = 150) is afkomstig van PanelClix. De vragenlijst kon ingevuld worden tussen woensdag 29 oktober (na het sluiten van de stembussen om 21.00 uur) en vrijdag 14 november 2025.

Er deden 3.963 kiesgerechtigde Nederlanders mee aan het onderzoek voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2026, dat is uitgevoerd in het I&O Research Panel. De vragenlijst kon ingevuld worden tussen woensdag 18 maart (na het sluiten van de stembussen om 21.00 uur) en zondag 12 april 2026. De resultaten van beide enquêtes zijn gewogen op leeftijd, geslacht, opleidingsniveau en regio. Er is bovendien een correctie uitgevoerd op de opkomst (wel/niet gestemd). De weging is uitgevoerd conform de richtlijnen van de Gouden Standaard (CBS). Daarmee zijn de uitkomsten van het onderzoek representatief voor de kiesgerechtigde Nederlandse bevolking, wat betreft deze achtergrondkenmerken.