Onderzoek in the heat of the moment

Inzicht in effectiviteit

Het Nationaal Hitteplan (NHP) is een waarschuwingssysteem van het RIVM dat sinds 2007 in Nederland actief is. Bij verwachte hitte stuurt het RIVM een waarschuwing naar verschillende koepelorganisaties in de zorg en naar de media. Deze waarschuwing bevat gedragsadviezen om gezondheidsproblemen door hitte te voorkomen, vooral bedoeld voor kwetsbare Nederlanders en de mensen die hen verzorgen. Het RIVM wilde weten in hoeverre het NHP effect heeft. Het onderzoek richtte zich op drie belangrijke doelgroepen: 65-plussers, mantelzorgers en zorgprofessionals.

Hoge bekendheid, maar gedrag blijft achter

In haar gepubliceerde kennisnotitie concludeert het RIVM dat de berichtgeving rondom het NHP een zeer groot bereik heeft: negen op de tien ondervraagden hebben de adviezen gezien in de aanloop naar de hittegolf eind juni 2025. Het daadwerkelijk opvolgen van die adviezen is echter een ander verhaal. Vooral adviezen die een actieve handeling vereisen, zoals het controleren van medicatie op hittebestendigheid of het nemen van een koel voetenbad, worden door minder dan de helft van de mensen uitgevoerd. Het RIVM noemt als belangrijke reden dat men de noodzaak niet altijd voelt. Zo schatten vooral de ‘jongere ouderen’ (65-74 jaar) het risico op gezondheidsklachten door hitte voor zichzelf laag in.

Weerbarstige zorgpraktijk

Om de belevingswereld van zorgprofessionals te doorgronden, namen we als Ipsos I&O verdiepende interviews af. Hieruit kwam naar voren dat zorgprofessionals de adviezen uit het NHP vaak al kennen vanuit hun opleiding en interne protocollen. Sommigen ervaren het plan daardoor als betuttelend. Hoewel de kennis dus aanwezig is, blijkt de uitvoering in de praktijk weerbarstig. Zorgmedewerkers hebben door personeelstekorten en strakke planningen beperkte ruimte om hun werkzaamheden aan te passen tijdens periodes van hitte. In de thuiszorg voelen zij zich ‘te gast’, waardoor zij afhankelijk zijn van de cliënt, die bijvoorbeeld vanwege energiekosten de airco niet wil aanzetten.

Roep om klimaatadaptieve huisvesting

Zorgprofessionals, zowel in de wijkverpleging als in intramurale zorg, benadrukken dat de gebouwde omgeving een cruciale barrière vormt. Woningen en tehuizen zijn vaak niet berekend op aanhoudende hitte, bijvoorbeeld door slechte isolatie, veel glaspartijen of het ontbreken van effectieve zonwering of koeling. Dit heeft niet alleen gevolgen voor het welzijn van de bewoners, maar verzwaart ook de werkomstandigheden voor de zorgverleners. Investeren in klimaatadaptatie van gebouwen is voor hen een belangrijke randvoorwaarde om de gedragsadviezen überhaupt effectief te kunnen uitvoeren.

Onderzoeksverantwoording: meten op het juiste moment

We stonden als Ipsos I&O afgelopen zomer paraat om bij de eerste hittegolf in actie te komen. De dataverzameling startte direct na de activatie van het NHP op 30 juni 2025. Zoals het RIVM stelt in haar kennisnotitie is ‘het zelf rapporteren over gedrag immers het meest betrouwbaar als het gedrag recent heeft plaatsgevonden’. De vragenlijst is ingevuld door 804 65-plussers, 586 mantelzorgers en 405 zorgmedewerkers via het I&O Research Panel en PanelClix. De resultaten zijn representatief voor deze doelgroepen op geslacht, leeftijd, opleiding en geografische spreiding. In juli hebben we vervolgens 31 verdiepende interviews gevoerd met zorgmedewerkers en -managers uit de intra- en extramurale zorg.

“Het is precies deze synergie tussen de harde cijfers van het ‘wat’ en de menselijke verhalen van het ‘waarom’ die de kern vormt van ons mixed-methods onderzoek bij Ipsos I&O. Dat was in deze casus vooral te danken aan de slagkracht van onze Datacollectie-afdeling en de flexibiliteit van onze kwalitatieve interviewers. Dit bood de opdrachtgever een robuuste dataverzameling binnen een zeer korte tijdspanne.”
Ronnie Maathuis – senior onderzoeker

U kunt het gehele rapport hier downloaden.